Ba lần 5-0 và tấm huy chương vàng đầu tiên: ngày kata đồng đội nữ Việt Nam không để ban giám khảo phải cân nhắc

Một sân vận động vắng lặng đến mức tôi nghe thấy tiếng thở của chính trận đấu. Ba nữ võ sĩ Việt Nam đứng ở vạch xuất phát, mắt nhìn thẳng, hai tay siết nhẹ vào nhau trong tích tắc cuối cùng trước khi tiếng gọi bài thi vang lên. Ở kata đồng đội, đối thủ của họ là ba phút biểu diễn phải hoàn hảo đến mức không ai có thể bắt lỗi. Không có đòn thế nào để phá, không có gương mặt nào để nhìn thẳng vào mắt, không có khoảnh khắc nào có thể đổ cho trọng tài.

Rồi năm lá cờ giơ lên, cùng một hướng. 5-0.

Lần thứ ba trong cùng một ngày. Bùi Ngọc Nhi, Hoàng Thị Thu Uyên và Nguyễn Ngọc Trâm đi qua tứ kết với Nepal bằng 5-0, qua bán kết với Đài Loan (Trung Quốc) bằng 5-0, và hạ Iran trong trận chung kết cũng bằng 5-0. Mười lăm lá cờ trong ba trận, không một giám khảo nào chọn phía bên kia. Tấm huy chương vàng đầu tiên của đoàn thể thao Việt Nam tại Asiad lần thứ 20 tổ chức ở Nhật Bản, ngày 22 tháng 9, đến từ một nội dung không va chạm, không đấu loại trực tiếp, và không có tiếng ồn nào ngoài tiếng bàn chân trần đặt xuống tatami.

Trong các môn võ thuật, một kết quả đồng thuận tuyệt đối ở nội dung chấm điểm biểu diễn là thứ hiếm hơn cả một trận thắng áp đảo trên võ đài.

Bối cảnh: một ngày thi đấu có nhiều hơn một câu chuyện

Kata đồng đội là nội dung ba võ sĩ cùng thực hiện một bài quyền đã được mã hóa, chấm theo kỹ thuật, lực phát, nhịp điệu, thăng bằng và mức độ đồng bộ; một số thể thức còn tính phần bunkai, tức phần ứng dụng của các động tác trong bài. Cách chấm không dùng điểm tích lũy kiểu A/B/C như taolu wushu. Ở các vòng loại trực tiếp và tranh huy chương, hội đồng gồm năm giám khảo, mỗi người giơ một lá cờ chọn bên thắng. Tỷ số 5-0 nghĩa là cả năm giám khảo cùng chọn một đội, một phán quyết tập thể chứ không phải một tổng điểm.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu kata ở nhiều cấp độ khác nhau, tôi luôn thấy tỷ số giám khảo nói ít hơn người ta tưởng về trình độ tuyệt đối, nhưng nói rất nhiều về khoảng cách tại chỗ. Một đội có thể thắng 5-0 hôm nay và thắng 3-2 sau sáu tháng nếu một bài thi bị chỉnh lại hoặc một thành viên thay đổi.

Ngày 22 tháng 9 của đoàn Việt Nam không chỉ có kata. Ở nội dung bơi 400m hỗn hợp cá nhân, kình ngư Việt Nam bám sát nhóm dẫn đầu nhưng không vào được vị trí tranh huy chương. Ở bắn súng, cặp bắn đội hỗn hợp ban đầu có đủ điểm để vào chung kết, rồi bị loại đột ngột vì vi phạm quy định về trang phục. Ở wushu, đoàn có thêm một tấm huy chương đồng, nhưng tên võ sĩ và nội dung cụ thể, taolu hay sanda, chưa được nêu rõ trong bản ghi kết quả ban đầu. Kata đồng đội nữ là điểm sáng lớn nhất của ngày, và cũng là nội dung duy nhất trong ngày mà kết quả không để lại dấu hỏi kỹ thuật nào.

Cần nói ngay một điều về độ xác thực. Đại hội được nhắc tới là kỳ thứ 20 tổ chức tại Nhật Bản, và một số dữ kiện bên ngoài như thành tích bảo vệ ngôi vô địch ở kỳ trước, thành phần hội đồng giám khảo cụ thể của từng trận, hay việc karate có nằm trong chương trình thi đấu chính thức của kỳ này hay không, cần được đối chiếu với hồ sơ của Hội đồng Olympic châu Á và Liên đoàn Karate thế giới trước khi trích dẫn như sự thật. Bài viết này giữ nguyên những gì bản ghi kết quả cung cấp, và đánh dấu rõ phần còn thiếu.

Phân tích: ba biến số quyết định và ý nghĩa thật của mười lăm lá cờ

Trong kata đồng đội, có ba biến số chi phối kết quả, và cả ba đều không thể cứu vãn bằng nỗ lực cá nhân trong ba phút thi đấu.

Biến số thứ nhất là lựa chọn bài. Mỗi vòng thường có ràng buộc về danh mục bài được phép sử dụng, và các đội mạnh có xu hướng giữ bài khó nhất cho chung kết. Một đội đi từ tứ kết đến chung kết mà không để lộ dấu hiệu hụt hơi ở bài cuối thường đã chuẩn bị một lộ trình bài thi tính từ trước, chứ không chọn bài theo cảm hứng. Đây là loại quyết định thuộc về ban huấn luyện nhiều hơn là về võ sĩ.

Biến số thứ hai là đồng bộ. Người ngoài thường hiểu đồng bộ là ba người giống nhau. Thực tế khắt khe hơn: đồng bộ là ba người cùng sai theo một hướng. Nếu cả ba cùng lệch hai centimet về bên trái, mắt giám khảo đọc đó là một khối thống nhất. Nếu hai người đúng và một người lệch, mắt giám khảo đọc đó là lỗi. Khoảng cách giữa ba võ sĩ trên sàn, góc quay người, thời điểm phát lực và cả thời điểm thở ra đều phải khớp trong một biên độ rất hẹp. Với ba con người có chiều cao, sải tay và nhịp tim khác nhau, đó là một bài toán kỹ thuật, không phải một bài toán tinh thần.

Biến số thứ ba là chất lượng thực thi: lực phát ở từng đòn, độ sâu của tấn pháp, độ căng của thân người ở khoảnh khắc dừng, và sự kiểm soát hơi thở. Ở các bài quyền đỉnh cao, giám khảo giàu kinh nghiệm phân biệt được một cú đấm đẹp và một cú đấm có lực chỉ bằng âm thanh của hơi thở thoát ra và độ rung của vai. Phần bunkai, khi được đưa vào chấm, còn đòi hỏi ba người phải hiểu cùng một cách diễn giải động tác, bởi chỉ cần một người hiểu lệch, toàn bộ đoạn ứng dụng đọc lên như ba câu chuyện khác nhau ghép vào một khung.

Ba trận 5-0 liên tiếp cho thấy cả ba biến số trên đều đạt ngưỡng mà không giám khảo nào thấy cần phải cân nhắc. Nhưng trọng lượng của từng trận không giống nhau. Nepal ở tứ kết và Đài Loan (Trung Quốc) ở bán kết là những đối thủ mà bề dày karate Đông Nam Á của Việt Nam thường xử lý được. Iran ở chung kết là câu chuyện khác: Iran là một trong những quốc gia có truyền thống karate mạnh nhất châu Á, với hệ thống huấn luyện và tuyển chọn ổn định qua nhiều chu kỳ. Đánh bại Iran 5-0 trong một trận chung kết không phải kết quả của một lá thăm thuận lợi. Đó là kết quả của một buổi biểu diễn mà cả năm giám khảo, nhìn từ năm góc khác nhau, cùng nhìn thấy một đội tốt hơn.

Một chi tiết ít được chú ý: đội Việt Nam bước vào giải với tư cách đương kim vô địch. Ở kata đồng đội, bảo vệ ngôi vô địch không mang nghĩa như trong các môn đối kháng. Không có lợi thế thể hình, không có lợi thế sải tay, không có đòn hiểm nào để dành cho đối thủ. Bảo vệ ngôi vô địch ở kata nghĩa là giữ được chất lượng chương trình và độ đồng bộ đã đưa mình lên đỉnh cách đây một chu kỳ, trong khi cơ thể của cả ba võ sĩ đã già đi bốn năm và các đội khác đã có bốn năm để nghiên cứu bài thi của mình.

Ở kata, tuổi nghề thường dài hơn các môn đối kháng, vì không tích lũy chấn thương đầu. Nhưng nó không miễn nhiễm với hao mòn. Tấn pháp sâu, động tác nhảy và các khoảnh khắc phát lực dồn liên tục lên cổ chân, đầu gối và vùng thắt lưng. Một bộ ba tập cùng nhau qua bốn năm mang theo cả một tầng chấn thương tích lũy giống nhau, và cách họ quản lý nó là một phần của màn trình diễn mà khán giả không nhìn thấy. Đó là lý do tôi cho rằng giá trị kỹ thuật lớn nhất của tấm huy chương này không nằm ở ba tỷ số, mà nằm ở việc đội hình được giữ nguyên. Một bộ ba kata đồng đội chỉ mạnh khi ba người tập cùng nhau đủ lâu để nhịp thở của người này trở thành đồng hồ của người kia. Thay một người, toàn bộ hệ thống đồng bộ phải xây lại từ đầu.

Góc nhìn ngược: vẻ tuyệt đối của lá cờ và những khoảng trống bên dưới

Ba lần 5-0 dễ dẫn tới kết luận rằng kata đồng đội nữ Việt Nam đang ở một đẳng cấp không ai chạm tới. Tôi không chắc. Chấm điểm biểu diễn, dù được chuẩn hóa đến đâu, vẫn là một quyết định của con người nhìn bằng mắt. Một hội đồng khác, một buổi khác, một mặt sàn khác, biên độ 5-0 hoàn toàn có thể co lại thành 3-2 mà chất lượng bài thi không đổi. Sự đồng thuận tuyệt đối của năm lá cờ là một tín hiệu mạnh, nhưng nó cũng che đi bản chất chủ quan của bộ môn này. Nếu đọc mười lăm lá cờ như một thước đo tuyệt đối, chúng ta sẽ bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: khoảng cách thật giữa Việt Nam và Iran là bao nhiêu, và nó có giữ được sau bốn năm nữa không.

Chữ ký chỉ là ngọn cờ; bản đồ nằm trong mắt tuyển trạch viên rời khán đài. Tấm huy chương là chữ ký. Bản đồ là câu hỏi về chiều sâu lực lượng. Người ta bảo phải mài giũa ngọc thô, nhưng tôi tin nó đã sáng từ trong bùn. Một bộ ba vô địch là một viên ngọc sáng, nhưng nó cũng là một điểm tập trung rủi ro. Nếu cả nền kata đồng đội nữ của một quốc gia phụ thuộc vào đúng ba con người, thì việc một người giải nghệ, chấn thương hoặc đơn giản là không còn phù hợp với bài thi sẽ đẩy cả chương trình về vạch xuất phát. Ở tầm châu lục, các quốc gia giữ được vị thế ở kata đồng đội trong nhiều chu kỳ thường có một nhóm năm đến bảy võ sĩ đủ trình độ xoay vòng, chứ không chỉ một bộ ba cố định. Chuyên sâu vào một nội dung và đa dạng hóa lực lượng là hai con đường khác nhau, và kết quả hôm nay chưa phân biệt được Việt Nam đang đi đường nào.

Góc nhìn ngược thứ ba đến từ một môn khác trong cùng ngày thi đấu. Cặp bắn súng đội hỗn hợp của Việt Nam có đủ điểm vào chung kết và mất suất vì một vi phạm quy định trang phục. Chi tiết đó nhắc rằng ở một đại hội đa môn, kết quả không chỉ được quyết định trên sàn. Quy định về thiết bị, đồng phục và kiểm tra kỹ thuật có thể xóa một kết quả hợp lệ trong vài giây, và không có bài quyền nào đẹp đến mức miễn nhiễm với điều đó.

Cuối cùng, tấm huy chương đồng wushu. Bản ghi ban đầu không nói rõ đó là taolu hay sanda, và cũng không nêu tên võ sĩ. Hai nội dung này khác nhau đến mức mọi kết luận kỹ thuật rút ra từ một trong hai sẽ sai nếu áp lên nội dung còn lại. Taolu là chấm điểm bài biểu diễn, với rủi ro chấn thương chủ yếu đến từ tấn pháp lặp lại và các động tác nhảy. Sanda là đối kháng có va chạm, có tính tới kiểm soát cân nặng và chấn thương đầu. Đọc tấm huy chương đồng đó như một tín hiệu mạnh về nền wushu Việt Nam sẽ là một bước nhảy vượt quá dữ liệu hiện có.

Điều còn bỏ ngỏ

Tuổi 40 không còn chạy theo tin chuyển nhượng, mà chậm lại để nghe câu chuyện sau con số. Câu chuyện sau ba tỷ số 5-0 hôm nay là một chương trình karate đã được xây đủ lâu để ba người phụ nữ có thể cùng thở một nhịp trên sàn, và một cấu trúc vẫn còn mỏng ở những chỗ mà huy chương không chiếu tới. Kata dạy một điều mà các môn đối kháng không dạy được: có những giới hạn chỉ có thể vượt qua khi ba người chấp nhận biến mình thành một. Điều còn bỏ ngỏ là liệu chúng ta sẽ giữ được ba người đồng bộ đó lâu hơn một chu kỳ, hay sẽ lại đi tìm một bộ ba mới từ đầu.