FRITZ 20: Người thầy cờ vua cá nhân, đối thủ khó nhằn và đồng minh mạnh nhất của kỳ thủ

Tôi vẫn nhớ đêm đầu tiên ngồi trước FRITZ 20. Màn hình tối sẫm, bàn cờ tám nhân tám hiện lên giữa căn phòng vắng. Tôi đưa Tốt lên ô e4, chờ đợi một câu trả lời quen thuộc. Nhưng nước phản công không vội đến. Thay vào đó, chương trình ghi lại nhịp suy nghĩ của tôi, quãng dừng trước mỗi nước đi, vùng bàn cờ tôi gần như quên lãng. Suốt ba mươi hai năm theo nghề, tôi chưa từng thấy một phần mềm cờ vua nào lắng nghe kỳ thủ như vậy. FRITZ 20 không vội khoe sức mạnh tính toán. Nó đọc tôi bằng những quân cờ. FRITZ 20 là phiên bản mới nhất của dòng phần mềm cờ vua mang tên FRITZ, do hãng ChessBase phát hành. Dòng sản phẩm này bắt đầu từ năm 2026, khi lập trình viên Frans Morsch tạo ra chương trình FRITZ đầu tiên. Trong suốt hơn ba thập kỷ, FRITZ đã đồng hành cùng nhiều thế hệ kỳ thủ, từ những người mới cầm quân Tốt đến các đại kiện tướng hàng đầu thế giới. Tôi còn nhớ những ngày đầu đi tác nghiệp, khi các kỳ thủ phải xếp hàng chờ dùng một chiếc máy tính duy nhất trong phòng họp. Giờ đây, ai cũng có một FRITZ 20 đặt trong túi, luôn sẵn sàng phân tích, nhắc nhở và đối kháng. Thế giới cờ vua đã đi một quãng đường dài. FRITZ 20 đặt mình vào ba vai trò. Một người thầy, một đối thủ, một đồng minh. Câu chuyện mới không nằm ở khả năng tính toán hàng triệu nước đi mỗi giây, mà ở cách phần mềm dạy người chơi hiểu chính mình. Theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, tôi thấy những kỳ thủ vĩ đại thường không phải là người không mắc sai lầm. Họ là người mắc sai lầm ít hơn ở những thời điểm quyết định. FRITZ 20 không hứa biến tôi thành kiện tướng chỉ sau một đêm. Nó hứa một điều thực tế hơn: giúp tôi thấy con đường dài hơn, thay vì chỉ nhìn thấy nước đi kế tiếp. Sau tuần đầu tiên, FRITZ 20 lập một bản hồ sơ về tôi. Nó nhận ra tôi thường kéo dài thời gian ở trung cuộc, nhưng vội vã trong thế tàn với Tượng khác màu. Nó chỉ ra rằng tôi có xu hướng tránh đổi quân Hậu khi đang thua, không phải vì hợp lý, mà vì tôi sợ đối diện với thất bại. Phần mềm không phán xét. Nó đưa tôi trở lại cùng một thế cờ, yêu cầu tôi chọn một phương án khác. Mỗi lần lặp lại, khoảng lặng của tôi ngắn dần. Từ bàn phím đến bàn cờ, tốc độ của chữ không bao giờ nhanh bằng tốc độ quân cờ. Nhưng FRITZ 20 biết cách làm chậm tôi lại, để tôi nhìn ra thói quen của chính mình. Điều làm tôi tin vào sự cá nhân hóa của FRITZ 20 là nó không áp cùng một giáo án cho hai người khác nhau. Mỗi kỳ thủ có một chân dung riêng trên màn hình. Nó theo dõi thời gian suy nghĩ, độ chính xác, số lần để lỡ cơ hội, thậm chí kiểu chịu áp lực khi quân Hậu bị truy đuổi. Nếu một người mới học cần những ván đấu ngắn để làm quen, một kiện tướng cần những thế cờ phức tạp để rèn luyện khả năng phán đoán. FRITZ 20 đứng giữa hai thế giới đó, không mệt mỏi, không buồn chán, không đánh giá. Với một người thầy như vậy, nhiều kỳ thủ quen dần với ý tưởng rằng lỗi lầm không phải để trừng phạt. Lỗi lầm chỉ là dữ liệu. Một nước đi sai hôm nay sẽ được ghi nhớ, so sánh với những nước đi sai của tuần trước, và rồi trở thành một chương riêng trong giáo án. Cách tiếp cận này thấm sâu hơn bất kỳ lời mắng nào. Trong vai trò đối thủ, FRITZ 20 có thể điều chỉnh sức mạnh theo nhiều cấp độ. Với người mới bắt đầu, nó chơi hiền lành, nhường nhịn, kiên nhẫn, như một người thầy tập cho bạn làm quen với nhịp điệu của ván cờ. Với một kiện tướng, nó trở thành kẻ thách thức không nương tay. Tôi từng chứng kiến các kỳ thủ trẻ run rẩy khi bị FRITZ 20 ép vào một đường biên chật hẹp, nơi mọi lựa chọn đều dẫn đến mất chất. Nó không bao giờ mất bình tĩnh, không bao giờ sợ hãi, không bao giờ chọn một nước đi vì danh dự. Đó là điều khiến nó trở nên đáng gờm. Nhưng có một sự khác biệt tinh tế. FRITZ 20 không tìm cách đè bẹp bạn trong mọi ván đấu. Nó biết khi nào nên tăng mức khó. Có những ván tôi tưởng mình đang thắng lớn, rồi nhận ra phần mềm đã chủ động nhường một con Tốt để xem tôi xử lý lợi thế ra sao. Tôi từng coi đó là trò đùa. Sau nhiều tháng, tôi hiểu rằng đó là cách một người thầy thông minh dạy học trò cách không sợ thành công. Ngoài vai trò đối thủ, FRITZ 20 còn là chỗ dựa của những ai muốn tiến xa hơn. Sau mỗi ván đấu, nó mở lại toàn bộ nước đi, đánh dấu thời điểm lợi thế đổi chủ, gợi ý ba phương án thay thế và giải thích ý đồ phía sau từng phương án. Với một bình luận viên già đời như tôi, những lời giải thích này chính là thứ tôi cần để kể lại câu chuyện của ván cờ. Trước đây, tôi phải xem lại nhiều giờ băng ghi hình. Bây giờ, FRITZ 20 làm việc chính xác đến từng nước đi, tôi chỉ còn việc lắng nghe. Phần mềm cũng đưa ra các bài tập chiến thuật, các thế khai cuộc phù hợp với lối chơi của từng người, và các thế tàn cuộc được chọn từ chính những lỗi lặp lại trong hồ sơ. Tôi thích thú khi thấy nó trộn giữa bài tập đòn phối hợp và một ván đấu của Lê Quang Liêm, để tôi tự hỏi: mình sẽ xử lý tình huống đó như thế nào. Những bài tập như vậy không chỉ rèn luyện trí nhớ. Chúng rèn luyện sự tự tin khi ngồi trước một con người thật. Khai cuộc là lĩnh vực FRITZ 20 thực sự tỏa sáng. Bạn có thể chọn một kiểu khai cuộc, để phần mềm phản ứng bằng những nước đi ít gặp nhất, và kiểm tra xem bạn có giữ được nguyên tắc khai cuộc hay không. Tôi từng mắc rất nhiều lỗi ở những nước đi thứ chín, thứ mười, khi mọi người không còn nói về lý thuyết nữa. FRITZ 20 không cho tôi trốn tránh. Nó lần ra đúng thời điểm tôi rời khỏi kế hoạch, dù chỉ vì một thoáng ngập ngừng. Ở tàn cuộc, FRITZ 20 lại đóng vai một người thầy trầm tính. Nó không hét lên khi tôi bỏ lỡ một đường chiếu hết trong bốn nước. Nó ghi nhận, lưu lại, và ba ngày sau, trả lại cho tôi một thế cờ tương tự nhưng khác đi một quân. Cách dạy này khiến tôi nhớ câu nói cũ của tôi trong những buổi truyền hình: Thất bại không phải là để mất quân Hậu; nó là khi ta thấy rõ nước chiếu hết mà vẫn đi sai nước. FRITZ 20 giúp ta thấy điều đó sớm hơn, trước khi nước đi sai xảy ra. Kho dữ liệu là một phần không thể tách rời. FRITZ 20 kết nối với một thư viện khổng lồ các ván đấu, từ những ván cờ kinh điển của Bobby Fischer đến những ván đấu nhanh hiện đại của Hikaru Nakamura. Khi chuẩn bị cho một đối thủ, bạn có thể tìm kiếm tên họ, xem họ xử lý khai cuộc ra sao, họ thích đổi quân ở thời điểm nào, họ vội vã khi nào. Đã qua rồi thời kỳ phải lật giở những cuốn sách in mực. Giờ đây, tất cả nằm trong một chương trình, được sắp xếp bởi một thuật toán không bao giờ ngủ. Trong công việc hằng ngày, tôi cũng dùng FRITZ 20 để chuẩn bị cho các buổi phát sóng. Khi bình luận một trận đấu lớn, tôi cần hiểu rõ các biến thế mà kỳ thủ có thể chọn. Phần mềm giúp tôi xem trước những thế cờ kinh điển, đối chiếu với phong cách thi đấu của từng kỳ thủ. Nó không thay thế sự quan sát của tôi trên sóng, nhưng nó cho tôi một bản đồ chi tiết để tự tin kể chuyện. Tôi áp dụng một nghi thức tiền trận trước mỗi ván đấu quan trọng. Một giờ xem lại các ván cờ gần đây của đối thủ, ba mươi phút kiểm tra khai cuộc, ba mươi phút rèn tàn cuộc bằng FRITZ 20. Nghi thức đó không thay đổi suốt nhiều năm qua. Nó cho tôi cảm giác an toàn trước mỗi tiếng cờ chạm. Bàn cờ không bao giờ nói dối, chỉ có ta tự lừa mình bằng tiếng vỗ tay. FRITZ 20 nhắc tôi điều đó mỗi ngày, bằng cách chỉ thẳng vào những nước đi tôi từng tự khen. Tôi lại nhớ về những phòng đấu trống trong nhiều giải đấu năm xưa. Khi khán đài trống, tôi nghe thấy ván cờ thì thầm bằng một thứ ngôn ngữ khác. Đó là thứ ngôn ngữ của sự sợ hãi, của hy vọng và của những quyết định không thể rút lại. FRITZ 20 không tạo ra thứ ngôn ngữ đó. Nó chỉ giúp chúng ta chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ. Ở điểm này, tôi muốn đặt một câu hỏi ngược. Liệu chúng ta có thể trở nên phụ thuộc vào cỗ máy đến mức quên cách tự nghĩ? Tôi đã chứng kiến nhiều tài năng trẻ ngồi hàng giờ trước màn hình, thuộc lòng những đánh giá của phần mềm, nhưng lại run rẩy khi phải đưa ra quyết định trên bàn cờ thật. Họ thấy một thế cờ được cho là hòa, lập tức từ bỏ kế hoạch tấn công vốn dĩ rất con người. Họ tin máy hơn tin chính bản thân. Cờ vua là trò chơi giữa hai con người, với hai trái tim biết sợ hãi. Máy tính không sợ hãi, nên nó đánh giá khác chúng ta. Tôi nhớ có lần chứng kiến một kỳ thủ trẻ bỏ lỡ một nước hy sinh Xe vì phần mềm báo giá trị âm. Đến khi xem lại ván cờ, anh ta mới hiểu rằng nước đi đó khó cho đối phương phản ứng hơn so với cái máy nghĩ. Đây chính là điểm mù của thời đại mới. Chúng ta tôn thờ độ chính xác đến mức quên rằng đối thủ của mình cũng sẽ mệt mỏi, sẽ run, sẽ không chơi hoàn hảo. Một nước đi đúng của máy có thể sai với con người, và một nước đi sai của máy có thể đúng với con người. Nhưng tôi tin FRITZ 20 hiểu điều đó. Nó không dạy tôi chơi như một cỗ máy. Nó dạy tôi đọc vị một ván cờ, nhận ra thời điểm đối phương bắt đầu lúng túng, biết khi nào nên giữ lợi thế, khi nào nên mạo hiểm. Sự kết hợp giữa sức mạnh máy tính và trực giác con người là điều FRITZ 20 hướng đến. Những ván đấu của Magnus Carlsen thường không vĩ đại vì mỗi nước đi đều tuyệt đối, mà vì anh ấy biết cách chọn những nước đi khiến đối phương khó chịu. Máy tính có thể tìm ra nước đi hợp lý, nhưng chỉ con người mới biết nước đi nào gây áp lực tâm lý. Ngồi trước FRITZ 20, tôi học được một điều quan trọng hơn mọi bài tập chiến thuật. Khoa học có thể đo lường thói quen, nhưng cờ vua sống bằng trực giác. Bàn cờ không bao giờ nói dối, chỉ có ta tự lừa mình bằng tiếng vỗ tay. Phần mềm mạnh đến đâu cũng chỉ là tấm gương. Người đứng trước tấm gương mới là người quyết định mình sẽ nhìn thấy gì, và mình sẽ làm gì với điều thấy được. Một ván cờ không người xem vẫn là một bản nhạc, chỉ là chơi cho riêng mình nghe. FRITZ 20 không thay thế con người trong bản nhạc đó. Nó chỉ giúp chúng ta nghe rõ hơn, hiểu rõ hơn, và khi bước ra ánh sáng, tìm thấy giọng hát của chính mình. Tôi tắt màn hình, mở cửa sổ, nhìn thành phố về đêm. Ở một căn phòng nào đó, một kỳ thủ đang cúi xuống bàn cờ, có thể đang lắng nghe tiếng thì thầm của riêng mình. FRITZ 20 sẽ đồng hành cùng họ. Nhưng nước đi cuối cùng, lựa chọn cuối cùng, vẫn thuộc về con người.