World Cup bóng chuyền nữ 2027: 18 tấm vé đã có chủ và bài toán ba suất mỗi châu lục

Trên sân Thiên Tân, Thái Lan đánh bại Trung Quốc ngay tại đất khách để giành ngôi vô địch Giải bóng chuyền nữ châu Á 2026, còn Nhật Bản thắng trận tranh huy chương đồng. Ba đội ấy rời nhà thi đấu với ba tấm vé dự World Cup bóng chuyền nữ 2027 do FIVB tổ chức tại Canada và Mỹ. Chiếc cúp vàng ở lại với người Thái, nhưng tấm vé thì chia đều. Tôi đã ngồi khá lâu trước bảng kết quả để nghĩ về chi tiết ấy. Một giải châu lục có thể kết thúc bằng tiếng reo của nhà vô địch, nhưng thứ định đoạt tương lai của cả một chu kỳ bốn năm lại được tính từ vòng bán kết.

Đến thời điểm này, FIVB đã xác định được 18 trong 32 đội tuyển nữ tham dự vòng chung kết năm 2027. Ba suất đầu tiên không đến từ bất kỳ vòng loại nào: Ý giữ vé nhờ chức vô địch Giải vô địch bóng chuyền nữ thế giới 2026, Canada và Mỹ vào thẳng với tư cách chủ nhà. Mười lăm suất còn lại của nhóm này được phân theo nguyên tắc ba đội mỗi châu lục, giành qua các giải vô địch châu lục trong năm 2026. Mười bốn suất cuối cùng vẫn bỏ ngỏ, và cách chúng được lấp đầy sẽ quyết định phần nào diện mạo của giải đấu tại Canada và Mỹ vào năm tới.

Danh sách 18 cái tên nằm gọn trong ba nhóm. Nhóm chủ nhà và đương kim vô địch gồm Canada, Mỹ và Ý. Nhóm châu Mỹ gồm Cuba, Cộng hòa Dominica, Puerto Rico ở khu vực NORCECA, cùng Brazil, Argentina và Colombia ở khu vực Nam Mỹ. Nhóm châu Á và châu Phi gồm Thái Lan, Trung Quốc, Nhật Bản, Ai Cập, Kenya và Cameroon. Châu Âu đóng góp Serbia, Ba Lan và Thổ Nhĩ Kỳ.

Khu vực NORCECA khép lại sớm nhất. Tại Santo Domingo, Cuba và Cộng hòa Dominica cùng tiến vào bán kết và giành hai suất đầu tiên, sau đó lần lượt kết thúc ở vị trí thứ ba và thứ tư chung cuộc. Suất thứ ba thuộc về Puerto Rico, đội đứng thứ năm. Cách Puerto Rico có vé khiến tôi dừng lại lâu hơn cả. Một đội không vào bán kết vẫn đi World Cup, bởi hai đội mạnh hơn họ ở cùng khu vực đã có vé theo diện chủ nhà. Cơ chế đôi khi mở cửa cho người đến sau chỉ vì người đến trước đã bước qua bằng lối khác. Tôi không có ý nói Puerto Rico không xứng đáng. Tôi chỉ muốn nói rằng tấm vé ấy không được trao bởi kết quả trên sân, mà bởi cách ban tổ chức thiết kế đường đi.

Châu Á chứng kiến câu chuyện hoàn toàn khác. Tại Thiên Tân, Thái Lan và Trung Quốc tiến vào trận tranh vàng, qua đó lấy trọn hai suất. Nhật Bản thắng trận tranh đồng và nhận suất thứ ba. Điều đáng nói nằm ở chỗ Thái Lan vô địch trên sân nhà của Trung Quốc, giữa một nhà thi đấu gần như không có chỗ trống dành cho họ. Trong hơn mười năm theo dõi bóng chuyền nữ từ Việt Nam và Singapore, tôi đã quen với cảnh các đội Đông Nam Á bị xếp chiếu dưới trước các đội Đông Á. Lần này thứ hạng đảo chiều, nhưng số vé vẫn không đổi. Cả ba đội đều đi tiếp, và chính sự bình đẳng ấy khiến người ta dễ quên rằng trận chung kết đã có người thắng, kẻ thua.

Tại Nairobi, Ai Cập và Kenya gặp nhau ở trận chung kết Giải vô địch bóng chuyền nữ châu Phi 2026. Ai Cập thắng, Kenya về nhì, cả hai cùng lấy vé. Cameroon thắng trận tranh huy chương đồng và nhận suất thứ ba của châu lục. Ba tấm vé, ba đội, và khoảng cách trình độ với phần còn lại của châu Phi vẫn còn rất rõ. Tôi từng dành một tháng mùa dịch để gọi điện cho các nữ cầu thủ Singapore mất việc vì giải đấu bị hủy. Trong những cuộc gọi đó, điều tôi nghe nhiều nhất không phải là tiền, mà là nỗi sợ bị quên. Sân trống, nhưng tiếng vỗ tay vẫn còn – chỉ là nó đến từ những người không được viết báo.

Châu Âu là nơi câu chuyện phức tạp nhất. Bốn đội vào bán kết Giải vô địch bóng chuyền nữ châu Âu 2026 tại Istanbul. Một trong số đó là Ý, đội đã có vé từ trước nhờ chức vô địch thế giới 2026. Ba suất châu Âu vì thế thuộc về Thổ Nhĩ Kỳ, Serbia và Ba Lan. Trên bục podium ở Istanbul, thứ tự là Thổ Nhĩ Kỳ, Ý và Serbia. Ba Lan không có mặt trong ba vị trí ấy, nhưng vẫn đi World Cup. Đây là điểm tôi cho là đáng suy nghĩ nhất về mặt cơ chế: một giải đấu có thể trao vé cho đội thua trận tranh huy chương đồng, trong khi đội thắng không nhận thêm gì ngoài tấm huy chương và sự công nhận.

Khu vực Nam Mỹ khép lại muộn nhất, tại Rio de Janeiro. Ngay từ ngày thi đấu áp chót, ba cái tên đã được xác định: Brazil, Argentina, Colombia. Hôm sau, họ lần lượt nhận vàng, bạc và đồng. Với Brazil, tấm vé gần như là thủ tục. Với Colombia, đó là kết quả của một chu kỳ đầu tư vào bóng chuyền nữ trẻ kéo dài gần một thập kỷ. Tôi nhớ có lần ngồi xem băng ghi hình một giải nữ trẻ quốc gia, nơi một cầu thủ cao chưa đầy 1m60 ghi ba bàn trong chưa đầy nửa giờ. Không ai trên khán đài hôm đó biết cô bé sẽ đi đến đâu. Viên ngọc thô không nằm ở đáy sân, mà nằm ở nơi người ta không nhìn kỹ.

Đặt năm vòng loại cạnh nhau, một mẫu hình hiện ra. Ba suất mỗi châu lục là một lựa chọn về cấu trúc giải đấu, không phải một thước đo trình độ. Châu Âu có hàng chục đội đủ sức đánh ngang các đội vào bán kết, nhưng chỉ được ba suất. Châu Phi có số đội cạnh tranh thực sự ít hơn nhiều, cũng được ba suất. Châu Á có Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan và một nhóm đội đang lên, cũng ba suất. Sự cân bằng về con số tạo ra sự bất cân bằng về chất lượng, và điều đó chỉ lộ ra khi giải đấu bước vào vòng trong, nơi một đội hạng ba châu lục này có thể chạm trán đội hạng tư châu lục khác trong thế trận chênh lệch rõ rệt.

Người ta gọi họ là những đội tuyển nhỏ, những tấm vé may mắn, những suất điền vào chỗ trống cho đủ ba mươi hai đội. Tôi gọi họ là những người mở đường. Puerto Rico đứng thứ năm ở khu vực vẫn có mặt. Cameroon đứng thứ ba châu Phi vẫn có mặt. Với một đội bóng chuyền nữ không có hợp đồng tài trợ lớn, một suất dự World Cup ở Canada và Mỹ là toàn bộ ngân sách của bốn năm tới, là cơ hội để các cầu thủ trẻ được nhìn thấy, được ghi tên, được tuyển vào những giải đấu chuyên nghiệp mà trước đó họ không có cửa bước vào. Ở góc độ ấy, tấm vé có giá trị hơn hẳn một trận thắng ở vòng bảng.

Góc nhìn phản trực giác nằm ở đây. Người ta thường đánh giá một suất dự World Cup bằng giá trị thương mại của nó: số trận được phát sóng, số áo bán ra, số lượt xem trên nền tảng kỹ thuật số. Với phần lớn các đội trong danh sách mười tám, những chỉ số ấy gần bằng không. Nhưng giá trị thi đấu lại nằm ở chỗ khác. Một đội như Kenya hay Colombia khi bước vào vòng chung kết sẽ mang theo một thế hệ cầu thủ mà giải quốc nội của họ không thể giữ lại nếu không có bệ đỡ quốc tế. Tấm vé không giúp họ vô địch. Nó giúp họ không biến mất. Trong bóng chuyền nữ, nơi rất nhiều liên đoàn quốc gia tồn tại nhờ một vài suất tham dự quốc tế mỗi chu kỳ, sự tồn tại đôi khi quan trọng hơn thành tích.

Còn một điểm nữa mà tôi muốn đặt dưới dạng câu hỏi thay vì kết luận. Nếu cơ chế ba suất mỗi châu lục được giữ nguyên cho đến hết vòng loại, liệu World Cup 2027 có thực sự mở rộng cơ hội cho bóng chuyền nữ, hay chỉ mở rộng số trận đấu để bán bản quyền? Vòng loại châu lục chỉ kéo dài vài ngày và được quyết định bởi một trận bán kết. Muốn nói rằng giải đấu đã trở nên toàn cầu hơn, người ta cần nhiều hơn một danh sách ba mươi hai cái tên. Cần một hệ thống mà ở đó thứ hạng trên sân, chứ không phải vị trí địa lý, quyết định ai được đi tiếp.

Sự thay đổi đang diễn ra, nhưng theo cách chậm và không đều. Thái Lan vô địch châu Á trên sân Trung Quốc là một dấu hiệu. Colombia có vé Nam Mỹ là một dấu hiệu khác. Puerto Rico đi World Cup từ vị trí thứ năm cũng là một dấu hiệu, theo một nghĩa khó nói hơn. Điều tôi muốn thấy ở Canada và Mỹ vào năm sau không phải là một đội vô địch mới, mà là một đội lần đầu được nhìn thấy. Bóng chuyền nữ không thiếu nhân tài. Nó thiếu những người chịu ngồi lại đủ lâu để đếm cho hết.